Przeglądając XVII-wieczne mapy, można natrafić na prawdziwe historyczne perełki. Jedną z nich jest Mapa Radziwiłłowska Wielkiego Księstwa Litewskiego z 1613 roku, na której przy nazwie Włodawy widnieje intrygujący dopisek: "Wlodawa ol: Ducatus".  Co oznacza ten łaciński zapis? I dlaczego ponad 400 lat temu kartografowie uznali, że właśnie Włodawę warto opatrzyć takim określeniem?

Olim Ducatus”, czyli niegdyś księstwo

Łacińskie słowo olim oznacza "niegdyś" lub "dawniej”, natomiast ducatus to "księstwo".  Zapis można więc odczytać jako "Włodawa, niegdyś księstwo".

Nie jest to jedynie przypadkowa ciekawostka językowa. Okazuje się, że podobne dopiski umieszczono również przy innych miejscowościach. Włodawa znalazła się w ten sposób w szczególnym gronie ośrodków, których dawne znaczenie postanowiono zaznaczyć na mapie.  Co dokładnie kryje się za tym określeniem? Czy chodzi o dawną siedzibę książęcą, historyczne prawa terytorialne, a może o inne uwarunkowania polityczne? Sam napis nie daje odpowiedzi na wszystkie te pytania, ale stanowi interesujący punkt wyjścia do dalszych badań.

Mapa Radziwiłłowska, czyli kartograficzny obraz dawnej Litwy

Mapa znana jako Radziwiłłowska została wydana w 1613 roku pod łacińskim tytułem Magni Ducatus Lithuaniae caeterarumque regionum illi adiacentium exacta descriptio, co można przetłumaczyć jako dokładny opis Wielkiego Księstwa Litewskiego i przyległych do niego ziem.

Jej powstanie wiąże się z działalnością księcia Mikołaja Krzysztofa Radziwiłła, zwanego Sierotką. Mapa była efektem szeroko zakrojonych prac kartograficznych, których początki sięgają jeszcze XVI wieku. Z opracowaniem i przygotowaniem mapy związany był Tomasz Makowski, choć historia jej powstania jest bardziej złożona niż przypisanie całej pracy jednej osobie.

Dzieło to należy do ważnych źródeł kartograficznych dotyczących ziem Wielkiego Księstwa Litewskiego i obszarów sąsiednich. Pokazuje nie tylko rozmieszczenie miejscowości, ale również odzwierciedla ówczesne wyobrażenia o ich znaczeniu politycznym i historycznym.  Warto przy tym pamiętać, że mapa obejmuje również tereny leżące poza granicami Wielkiego Księstwa Litewskiego w jego ówczesnym kształcie. Obecność Włodawy na tym zabytku nie powinna zatem dziwić, ale zastosowane przy jej nazwie określenie zasługuje na uwagę.

Włodawa wśród dawnych ośrodków książęcych

Co ciekawe, zapis dotyczący Włodawy został odnotowany również w literaturze naukowej.  Historyk Stanisław Alexandrowicz w opracowaniu poświęconym Mapie Wielkiego Księstwa Litewskiego Tomasza Makowskiego wymienia Włodawę wśród miejscowości oznaczonych dopiskiem olim ducatus. Obok niej wskazuje między innymi Czartorysk, Dubrowicę, Holszany i Kobryń.

To istotna wskazówka. Nie mamy więc do czynienia wyłącznie z samodzielnym odczytaniem tajemniczego napisu, lecz z określeniem, które zostało zauważone i omówione przez badacza historii dawnej kartografii.  Alexandrowicz zwraca uwagę, że takie oznaczenia wiązały się z podkreślaniem dawnego, udzielnego charakteru władzy książąt litewskich i wołyńskich. Wskazują one, że twórcy mapy przypisywali poszczególnym miejscowościom znaczenie wykraczające poza ich zwykłą funkcję osadniczą.

Historia: Oto jak historia z czerwonym akcentem łączy dwa murale w mieście Włodawa

Historia: Skąd naprawdę wzięły się pieniądze na kościół św. Ludwika i klasztor paulinów we Włodawie?

Historia: Patriotyzm na pokaz? Herb był nad ich głowami od 300 lat! Czyli jak nauczyciele z Włodawy wystawili sobie ocenę z historii

Co z książętami Sanguszkami?

W dziejach Włodawy ważne miejsce zajmuje ród Sanguszków, związany z dawnymi dziejami miasta i jego właścicielami. To kolejny trop, który warto uwzględnić przy próbie odtworzenia historii miejscowości.  Sam dopisek olim ducatus nie pozwala jednak jednoznacznie przypisać dawnego księstwa konkretnemu rodowi ani określić jego granic czy okresu istnienia. Takie ustalenia wymagają dodatkowych dokumentów, między innymi aktów własności, przywilejów i opracowań dotyczących dawnych podziałów terytorialnych.

Właśnie dlatego stare mapy są tak interesujące. Potrafią wskazać kierunek poszukiwań, ale często dopiero zestawienie ich z innymi źródłami pozwala zrozumieć, co naprawdę kryje się za pojedynczym słowem.

Historia Włodawy wciąż skrywa zagadki

Na łamach wlodawa.net publikowaliśmy już materiały poświęcone mniej znanym wątkom z przeszłości naszego miasta. Warto przypomnieć między innymi artykuły:

• Historia z minionych dni. Odpis aktu erekcyjnego miasta Włodawy
• Historia. Zamek we Włodawie istniał naprawdę? Nowe źródła z 1692 roku zmieniają historię naszego miasta

Każdy kolejny dokument, mapa czy archiwalny zapis może rzucić nowe światło na dzieje Włodawy. Tym razem uwagę przyciąga krótka łacińska adnotacja, która znalazła się na mapie wydanej ponad cztery stulecia temu.  Czy uda się ustalić, do jakiego konkretnego epizodu z historii Włodawy odnosiło się określenie olim ducatus? To pytanie pozostaje otwarte i zasługuje na dalsze poszukiwania.

Może właśnie w starych dokumentach kryją się odpowiedzi, których próżno szukać w kolejnych opracowaniach powielających wcześniejsze ustalenia. Zamiast przepisywać historię jeden od drugiego, warto czasem zajrzeć do źródła i sprawdzić, co rzeczywiście mówi.  🤏😎 😍🤙

^p^ / Piotr Trochymiak

Źródła i materiały dodatkowe

• Mapa Radziwiłłowska, informacje i reprodukcje, Wikipedia
• Stanisław Alexandrowicz, Mapa Wielkiego Księstwa Litewskiego Tomasza Makowskiego z 1613 r. tzw. „radziwiłłowska” jako źródło do dziejów Litwy i Białorusi, „Studia Źródłoznawcze”, t. 10, 1965, s. 33–67. Pełny tekst opracowania w repozytorium Instytutu Historii PAN.

Podaj dalej, powiadom znajomych....

Do dziś nie wiadomo dokładnie, w którym miejscu we Włodawie znajdował się zamek. I od razu warto to doprecyzować, nie chodzi o monumentalną warownię znaną z królewskich rezydencji, lecz raczej o murowaną siedzibę o charakterze obronno-administracyjnym, połączoną z zapleczem gospodarczym. Tego typu obiekty, na pograniczach Korony i Wielkiego Księstwa Litewskiego, były czymś naturalnym. Przez lata wskazywano różne lokalizacje. Jedną z hipotez była skarpa w rejonie obecnej cerkwi, jednak badania archeologiczne przeprowadzone w ostatnich latach wykluczyły to miejsce jako lokalizację zamku. Odkryto tam jedynie fragmenty ceramiki datowane na X wiek, bez śladów późniejszej, nowożytnej zabudowy obronnej.

Znacznie ciekawszym tropem pozostaje teren obecnego klasztoru paulinów. Argument jest prosty i topograficznie logiczny. Spływając Bugiem w kierunku Włodawy, pierwszym wyraźnym dominantem krajobrazu są wieże kościoła pod wezwaniem św. Ludwika. To właśnie takie miejsca, widoczne z daleka, kontrolujące szlak rzeczny i okolicę, wybierano pod siedziby administracyjne i obronne.  Przez długi czas problemem był brak jednoznacznych źródeł pisanych. Powszechnie powtarzano pogląd, że zamek włodawski został całkowicie zniszczony w czasie buntu Chmielnickiego w połowie XVII wieku. Tym większym zaskoczeniem okazał się dokument z czerwca 1692 roku.

Zamek, który jednak istniał - Źródło, które zmienia perspektywę 

Kluczowym materiałem dla niniejszego artykułu jest opis zamku włodawskiego zawarty w pracy Jerzego Ternesa, opublikowanej w monografii: „Nad Bugiem we Włodawie. Historyczny i kulturowy portret miasta i mikroregionu”, pod redakcją Małgorzaty Kołacz-Chmiel i Renaty Lesiakowskiej, Lublin 2024, Biblioteka Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej.  W rozdziale „Pociejowie jako właściciele dóbr włodawskich i fundatorzy klasztoru paulinów”  - autor przytacza inwentarz sporządzony przy okazji zastawu Włodawy w czerwcu 1692 roku. Dokument ten nie tylko wymienia istnienie zamku, ale opisuje go z zadziwiającą szczegółowością.  Poniżej przytaczamy pełny cytat źródłowy, który stanowi fundament dalszych rozważań i może zostać bezpośrednio podlinkowany do publikacji dostępnej w internecie.

Historia: Zygmunt Łotocki pionier łucznictwa sportowego w Polsce /wideo/

Historia: Oto jak historia z czerwonym akcentem łączy dwa murale w mieście Włodawa

Historia: Blitzkrieg narodził się we Włodawie. Nieznana Historia Wojny Błyskawicznej /wideo/

Historia: O tym jak włodawski młynarz w nocy przed wojną na Włodawce kłusował

Cytat źródłowy - (Jerzy Ternes, „Pociejowie jako właściciele dóbr włodawskich…”, s. 51) 

"Być może bracia Pociejowie nie mogąc zapłacić pełnej kwoty, nabyli w roku 1692 samo miasto Włodawę, ewentualnie niektóre jeszcze folwarki, a dopiero w roku 1693, już sam Ludwik Konstanty ostatecznie sfinalizował transakcję, wypłacając Leszczyńskim pełną kwotę i przejmując całość dóbr włodawskich.

Przy okazji wspomnianego wyżej zastawu Włodawy z czerwca 1692 roku, sporządzono inwentarz miasta. Zawiera on m.in. spis mieszczan włodawskich, z podziałem na chrześcijan i Żydów, ich powinności, zsumowany roczny dochód z miasta. Dane te nie odbiegają w zasadniczy sposób, od tych ze znanego dobrze inwentarza z roku 1693. Pojawia się w nim jednak dodatkowy, intrygujący wątek zamku włodawskiego.

Dość powszechny jest pogląd, że został on całkowicie zniszczony i zrównany z ziemią w czasie buntu Chmielnickiego. Tym bardziej zaskakuje fakt, że inwentarz z roku 1692 nie tylko wymienia "zamek murowany włodawski", ale opisuje dość dokładnie co najmniej kilka jego izb i pomieszczeń gospodarczych.

Z innych wzmianek można wnosić, że zamek w tym czasie był użytkowany przez zarządców (ekonomów) miasta Włodawy. Kres jego istnieniu położył przypuszczalnie napad wojsk szwedzkich na miasto w roku 1706. Myślę, że inwentarz zamku jest na tyle interesujący, że zostanie przytoczony w całości jako dodatek do niniejszego tekstu."

Jak wyglądał zamek włodawski - Układ funkcjonalny w języku współczesnym

Na podstawie pełnego inwentarza z 26 czerwca 1692 roku można z dużą dozą ostrożności odtworzyć układ zamku. Nie był to obiekt symboliczny czy reprezentacyjny, lecz w pełni funkcjonalna siedziba, łącząca cechy dworu, administracji i zaplecza gospodarczego.

Zamek posiadał wyraźnie wydzieloną część wejściową od strony kościoła, z bramami zabezpieczonymi metalowymi okuciami. Parter mieścił pomieszczenia sklepione, piwnice, skarbiec oraz magazyny, zabezpieczone kratami i żelaznymi drzwiami. Piętro pełniło funkcję mieszkalną i reprezentacyjną. Znajdowała się tam izba stołowa, ciąg połączonych pokoi ogrzewanych zielonymi piecami oraz dostęp do wieży, z której można było wyjść do ogrodu.

Integralną częścią zespołu były pomieszczenia gospodarcze, stajnie, wozownia, kuchnia, piekarnia oraz spiżarnie. Całość tworzyła zamknięty organizm, zdolny do samodzielnego funkcjonowania, a w razie potrzeby także do obrony.  Taki układ w pełni odpowiada realiom końca XVII wieku i nie pozostawia wątpliwości, że zamek włodawski istniał realnie, był użytkowany i pełnił istotną rolę w strukturze miasta.

Opis z epoki, opis z dokumentu źródłowego - tamże, s 56 
"Inwentarz zamku włodawskiego z 26 czerwca 1692 Opisanie zamku włodawskiego murowanego. Idąc od Kościoła w parkanie wrota, kuna na wierzchu żelazna. Wchodząc do samego zamku takież wrota, także z kuną, z skoblami dwoma i wrzeciądzem. Wszedwszy z te wrota, po prawej ręce sklep z żelaznemi drzwiami na zawiasach żelaznych, z skoblami wrzeciądzami u dołu i u wierzchu. W oknach krat dwie, piec dobry. Tamże szafa w murze na zawiasach. Przed tymże zaraz sklepem komórka mała, ze drzwiami drewnianymi o jednej tylko zawiasce. Podle zaraz idąc Skarbiec dalej z żelaznymi drzwiami o dwóch wrzeciądzach. Komórka przy nim beze drzwi. Trzeci także sklep ze drzwiami żelaznemi i okien dwie z kratami żelaznemi, ze dwoma wrzeciądzami. Nad samemi sklepami puste mury wierzchem i spodem. Wszedwszy na wschody, drzwi otworzyste w kratę, z kunami u wierzchu żelaznemi, do sieni. Z sieni po prawej ręce stołowa izba z oknami szklanymi w ołów o oprawionemi. Dwa stoły z ławami, piec zielony, szafa do schowania szkła z stołowej izby. Pokój śrzedni, drzwi na zawiasach. Z tego pokoju pokój poboczny, drzwi na zawiasach żelaznych, piec jeden u obydwu pokojów zielony.
A oto karta tytułowa trenu pogrzebnego Marjanney z Leszna Xiężnej Zasławskiey, jest to ciekawy starodruk z XVII wieku a dokładnie z 1642 roku, w którym jest wzmianka o włodawskich murowanych podziemnych gmachach.
Z tego pokoju pobocznego drzwi na zawiasach żelaznych do sionek, gdzie wschody tylne. Z pokoju śrzedniego zaś pokój drugi, drzwi na zawiasach żelaznych, szafek dwie ze drzwiczkami [...] drewnianymi. Z tego pokoju pokój trzeci, drzwi na zawiasach żelaznych z zaszczepką i antabami dwiema, [okna] dwoje szklane, w ołów oprawione. Z tego pokoju czwarty [pokój] poboczny, z oknami także szklannemi w ołów, drzwi [...] na zawiasach żelaznych, z zaszczepką. Z tegoż pokoju d[rzwi] [na] zawiasach do wschodów tylnych. Piec jeden u obydwu [pokojów]. Z tych pokojów, pokój. Drzwi do jednego pokoju, tego dwoje [na] zawiasach. Sam pokój z oknami szklannemi, z piecem zielonym. Z tego pokoju do wieży drzwi na zawiasach z klamką. A z tej wieży drzwi do ogrodu na zawiasach żelaznych z zamkiem wnętrznym. Mieszkania dolne pod tymże murem idące do wschodów wielkich. Sień długa ciemna, w którą wchodząc, drzwi do piwnice, na zawiasach ze skoblem. Pośrodku tej piwnicy znowu dwoje drzwi z zawiasami i wrzeciądzami, do piwnic dwóch. Idąc dalej po tejże ręce sklep albo raczej spiżarnia, drzwi na zawiasach i w oknie krata żelazna. Po tejże ręce idąc dalej, minąwszy wschody tylne, izba z przysionkiem, okien dwie kracianych i drzwi na zawiasach żelaznych. Z tej izby sklepek, drzwi na zawiasach, z kratami żelaznymi. Ze sklepiku drzwi do wieży, na zawiasach, ku ogrodowi. W tejże ciemnej sieni, po lewej ręce w tył idąc, izba piekarska, okna w drewno sprawne. Stajen drewnianych dwie ze żłobami. Wrota na kunach, w górze tylko żelaznych, z wrzeciądzami żelaznemi. Wozownia pod jednymże pokryciem, wrota na kunie w górze i stajenka trzecia mniejsza. Kuchnia z izbą, z piecem."

Od legendy do wiedzy

Historia Włodawy przez lata koncentruje się wokół jednego żydowskiego tematu, często powtarzanych do znudzenia. Tymczasem źródła pisane, dostępne dziś publicznie, pozwalają na stawianie nowych pytań i formułowanie bardziej precyzyjnych hipotez.  Celem tego artykułu nie jest postawienie ostatecznej tezy o lokalizacji zamku, lecz pokazanie, że nie mamy do czynienia z bajką ani miejską legendą. Zamek we Włodawie istniał, był murowany, użytkowany jeszcze w końcu XVII wieku i zniknął dopiero w wyniku wydarzeń wojennych początku XVIII stulecia. Pociej był tego przyczyną, ponieważ "Był człowiekiem pozbawionym wszelkich skrupułów moralnych, całą karierę zrobił opierając się na poparciu Piotra I, który potrzebował Pocieja do rozgrywek z Augustem II, również dzięki poparciu cara otrzymał on urząd hetmański. Jako jedyny dowódca Rzeczypospolitej zgodził się wysłać posiłki Rosjanom szykującym się do wojny z Turcją. W historii zachowała się o nim opinia jako zdrajcy, alkoholiku i pospolitym złoczyńcy." i z tego powodu dobra Konstantego Pocieja zniszczyli jego przeciwnicy patrz Wojna domowa na Litwie (1700). Pozostaje mieć nadzieję, że dalsze badania, zarówno archiwalne, jak i archeologiczne, pozwolą kiedyś przejść od domysłów do pełnej, udokumentowanej wiedzy.

^p^ / Piotr Trochymiak

Źródła i materiały dodatkowe

„Nad Bugiem we Włodawie. Historyczny i kulturowy portret miasta i mikroregionu”, red. M. Kołacz-Chmiel, R. Lesiakowska, Lublin 2024 - Jerzy Ternes, Pociejowie jako właściciele dóbr włodawskich i fundatorzy klasztoru paulinów
https://wlodawa.net/historia-z-minionych-dni-odpis-aktu-erekcyjnego-miasta-wlodawy/

Podaj dalej, powiadom znajomych....